است و اصمعى عرب باهلى است . كلام علم كلام نيز يك علم صددرصد اسلامى است . كلام مربوط است به تحقيق در اصول عقايد اسلامى و دفاع از آنها ، اعم از آنكه امر مورد اعتقاد از عقليات محض باشد مانند مسائل مربوط به توحيد و صفات خداوند و يا از نقلياتى باشد كه اعتقاد و عدم اعتقاد به آن در سرنوشت انسان مؤثر باشد مانند مسألهء امامت از نظر شيعه ، و به همين جهت كلام منشعب مىشود به كلام عقلى و كلام نقلى . پيدايش علم كلام در دينى مانند اسلام كه مسائل زيادى دربارهء مبدأ و معاد و انسان و جهان طرح كرده است ، و در اجتماعى مانند اجتماع اسلامى قرون اوليهء اسلامى كه يك نشاط علمى نيرومند بر آن حكومت مىكرد طبيعى و ضرورى است . قرآن كريم رسماً بر برخى از مسائل اعتقادى از قبيل توحيد و معاد و نبوت استدلال مىكند و برهان اقامه مىنمايد و از مخالفان ، حجت و برهان مطالبه مىكند : « قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ » « 1 » . قطعاً و مسلماً اول كسى كه در مسائل عقلى اسلامى به تجزيه و تحليل پرداخت و مسائلى مانند قِدم و حدوث و متناهى و غيرمتناهى و جبر و اختيار و بساطت و تركيب و امثال آنها را مطرح ساخت اميرالمؤمنين على بن ابيطالب عليه السلام است ، و به همين دليل همواره شيعه در علوم عقلى بر غيرشيعه تقدم داشته است . ما بحث خود را دربارهء خدمات ايرانيان به اسلام در زمينه‌هاى كلامى ، از ايرانيان شيعه آغاز مىكنيم : 1 . اولين متكلم شيعه كه كتاب در مسائل كلامى تأليف كرده است‌على بن اسماعيل بن ميثم تماراست . خود ميثم به عنوان خطيب و سخنور شيعه و از صاحبان سرّ اميرالمؤمنين على عليه السلام محسوب مىشده است . ميثم اهل هجر است و بحرينى است و يك فرد ايرانى به شمار مىرود . نواده‌اش على بن اسماعيل بن ميثم ، معاصر ضرار بن عمرو و ابوالهذيل علاف و عمرو بن عبيد از متكلمان معروف قرن دوم

--> ( 1 ) . بقره / 111 .